Tónlist í fyrirtækjum á Íslandi: leyfi, gjöld og reglur

Aðgengilegt á netinu er ekki sama og leyfi

Margir rekstraraðilar ganga út frá því að tónlist sem er aðgengileg á streymisveitu, myndbandavef eða keyptum geisladiski megi líka spila fyrir viðskiptavini. Svo er ekki. Áskrift að streymisveitu eða kaup á plötu veita aðeins rétt til persónulegra nota, og skilmálar algengustu streymisveitna takmarka notkunina sérstaklega við persónuleg not sem ekki eru í viðskiptaskyni.

Samkvæmt höfundalögum telst það opinber flutningur þegar tónlist er flutt þar sem almenningur hefur aðgang, til dæmis í verslun, á veitingastað, hárgreiðslustofu, hóteli eða í líkamsræktarstöð. Sama gildir þegar útvarpi eða sjónvarpi er endurvarpað með hátalara í rými sem er opið almenningi. Það telst sjálfstæður flutningur og krefst eigin leyfis, þótt útvarpsstöðin hafi sjálf aflað sér heimildar til útsendingarinnar.

Það skiptir því ekki máli hvaðan tónlistin kemur, heldur hvort hún hljómar í rými sem viðskiptavinir hafa aðgang að. Lögin gera einnig ráð fyrir að flutningur á vinnustað fyrir stóran hóp starfsfólks geti talist opinber, þótt hópurinn sé að öðru leyti lokaður.

Höfundalög og eftirlit ráðuneytisins

Grunnreglan er í höfundalögum nr. 73/1972. Samkvæmt 2. gr. hefur höfundur einkarétt til að gera verk sitt aðgengilegt almenningi, meðal annars með opinberum flutningi. Í sömu grein er skilgreint hvað telst opinber flutningur, þar á meðal endurvarp útvarpsefnis með hátalara í rými sem er opið almenningi.

Samkvæmt 23. gr. er opinber flutningur útgefinna verka heimill ef skilyrðum um svonefnt samningskvaðaleyfi er fullnægt, sbr. 26. gr. a. Þegar notandi hefur gert samning við rétthafasamtök sem ráðherra hefur viðurkennt nær samningurinn einnig til verka höfunda sem standa utan samtakanna. Höfundur getur þó bannað flutning verka sinna. Viðurkenning er háð því að samtökin séu í forsvari fyrir verulegan hluta höfunda þeirra verka sem notuð eru hér á landi.

Um flytjendur og framleiðendur hljóðrita gildir 47. gr. Þegar útgefið hljóðrit er notað til opinbers flutnings ber notanda að greiða framleiðanda og listflytjanda sameiginlega þóknun, og kröfu um hana geta aðeins samtök framleiðenda og listflytjenda gert.

Starfsemi samtakanna fellur undir lög nr. 88/2019 um sameiginlega umsýslu höfundarréttar. Ráðuneytið sem fer með höfundarétt, nú menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið, hefur eftirlit með starfseminni og getur afturkallað viðurkenningu ef um gróf eða endurtekin brot er að ræða. Í höfundalögum er jafnframt kveðið á um að skilmálar leyfa skuli byggjast á hlutlægum viðmiðum án mismununar og að samtökin skuli upplýsa notendur um þau viðmið sem gjaldskrá byggist á (26. gr. d). Ágreiningi um fjárhæð þóknunar má skjóta til úrskurðarnefndar samkvæmt 57. gr.

Tvenns konar réttindi, einn reikningur

Þegar tónlist af upptöku er spiluð í fyrirtæki eiga tveir hópar rétthafa hlut að máli:

• Höfundar: tónskáld, textahöfundar og útgefendur þeirra. Réttur þeirra byggist á 2. gr. höfundalaga. Samtök tónskálda og textahöfunda veita leyfi fyrir hönd innlendra höfunda og, á grundvelli gagnkvæmra samninga við systursamtök, erlendra höfunda.
• Flytjendur og framleiðendur: söngvarar, hljóðfæraleikarar og hljómplötuframleiðendur. Þeir eiga rétt á sameiginlegri þóknun samkvæmt 47. gr. þegar útgefið hljóðrit er flutt opinberlega. Kröfuna gera samtök flytjenda og hljómplötuframleiðenda, sem ráðherra hefur viðurkennt í þessu skyni.

Á Íslandi eru þetta því tvenn aðskilin réttindi sem tvenn samtök fara með. Í framkvæmd innheimta samtök höfunda þó einnig þóknun flytjenda og framleiðenda vegna flutnings í verslunum, á veitingastöðum, í líkamsrækt og á sambærilegum stöðum. Fyrirtæki fær því yfirleitt einn reikning sem nær yfir hvort tveggja.

Um lifandi tónlist, tónleika, dansleiki og aðra viðburði er yfirleitt samið sérstaklega, og leyfi fyrir daglegum rekstri gildir aðeins um þær aðstæður sem gefnar hafa verið upp.

Á hverju byggist gjaldið?

Gjaldið er ekki eitt fast verð heldur ræðst það af eðli og umfangi rekstrarins. Samkvæmt gildandi gjaldskrám skipta einkum eftirfarandi atriði máli:

• Tegund rekstrar: verslun, veitingastaður, bakarí eða morgunverðarsalur, næturklúbbur, hótel, hárgreiðslustofa og líkamsræktarstöð falla undir ólíka flokka.
• Stærð: í verslunum og opnum æfingarýmum er miðað við fermetrafjölda.
• Gestafjöldi: á veitingastöðum er miðað við hámarksfjölda gesta samkvæmt rekstrarleyfi, og stærstu staðir gera sérsamning.
• Fjöldi herbergja: á hótelum og gististöðum, auk þess veitingareksturs sem er á staðnum.
• Hóptímar: í líkamsrækt og dansskólum er einnig miðað við fjölda hóptíma í stundatöflu.
• Lifandi tónlist: staðir þar sem lifandi tónlist er flutt reglulega falla undir annan flokk.

Fjárhæðir eru uppfærðar reglulega í samræmi við vísitölu og gjaldskrár eru endurskoðaðar, þannig að við birtum ekki fjárhæðir hér. Nýjustu upplýsingar fást hjá samtökunum sjálfum. Þar sem tvenn réttindi eiga í hlut getur greiðslan runnið til fleiri en einna samtaka, jafnvel þótt hún sé innheimt á einum reikningi.

Ef reksturinn breytist, til dæmis við stækkun eða nýja starfsemi, þarf að láta samtökin vita, enda gildir leyfið aðeins um þær aðstæður sem gefnar hafa verið upp. Lögin leggja jafnframt þá skyldu á notendur að veita samtökunum viðeigandi upplýsingar um notkunina (26. gr. e).

Ef tónlist er flutt án leyfis

Opinber flutningur tónlistar án leyfis er brot á einkarétti höfundar samkvæmt 2. gr. höfundalaga. Lögin gera ráð fyrir eftirfarandi afleiðingum:

• Bætur (56. gr.): sá sem brýtur gegn lögunum af ásetningi eða gáleysi skal greiða bætur. Við ákvörðun þeirra er ekki aðeins litið til beins tjóns rétthafa heldur einnig til hagnaðar hins brotlega. Ef hvorugt verður sannað eru bætur ákveðnar að álitum. Heimilt er að ákveða bætur þótt brot sé framið í góðri trú, og dæma má bætur fyrir miska.
• Refsing (54. gr.): brot varða aðeins refsingu ef þau eru framin af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Refsiramminn er sektir eða fangelsi allt að tveimur árum, og sekt má dæma á hendur félagi eða fyrirtæki ef brot er framið á vegum þess.
• Lögbann (59. gr. a): viðurkennd samtök geta krafist lögbanns við flutningi þeirra verka sem viðurkenning þeirra nær til, án sérstaks umboðs frá hverjum rétthafa.
• Birting dóms (59. gr. c): í dómi má, að beiðni brotaþola, mæla fyrir um birtingu dómsins á kostnað hins brotlega.

Í framkvæmd hefst málið yfirleitt á því að samtökin óska upplýsinga um tónlistarnotkun og umfang rekstrarins. Samkvæmt birtum skilmálum samtaka höfunda getur álag lagst á fyrsta reikning ef slíkri beiðni er ekki svarað, eða ef í ljós kemur að tónlist er notuð þótt annað hafi verið gefið upp. Leyfisgjald er þá innheimt frá þeim tíma sem sýnt þykir að tónlist hafi verið notuð.

Tónlist með beinu leyfi: hvað nær það til?

Auk þeirrar tónlistar sem rétthafasamtök fara með eru til tónlistarsöfn þar sem rétthafinn veitir sjálfur leyfið. Þá á framleiðandi eða útgefandi réttinn að tónlistinni og veitir fyrirtækinu beint heimild til að spila hana, yfirleitt sem hluta af áskrift.

Höfundaréttur er einkaréttur samkvæmt 2. gr. höfundalaga, og sá sem á réttinn að verki getur veitt leyfi til flutnings þess. Samningskvaðaleyfi samkvæmt 23. gr. og 26. gr. a er leið til að afla heimildar án þess að semja við hvern höfund fyrir sig. Hafa ber í huga að viðurkennd samtök geta, samkvæmt 59. gr. a, krafist lögbanns vegna þeirra verka sem viðurkenning þeirra nær til. Því skiptir máli að geta sýnt fram á hvaða tónlist er spiluð og á grundvelli hvaða leyfis.

Um hljóðrit gildir sérstök regla. Samkvæmt 47. gr. ber notanda útgefins hljóðrits að greiða framleiðanda og listflytjanda sameiginlega þóknun, og kröfuna geta aðeins samtök framleiðenda og listflytjenda gert. Orðalag ákvæðisins gerir ekki að skilyrði að rétthafarnir séu félagar í samtökunum. Spurðu því hvern þann sem býður tónlist með beinu leyfi hvernig farið er með þessa þóknun í þínu tilviki.

Beint leyfi nær auk þess aðeins til tónlistarinnar í viðkomandi safni. Utan þess falla meðal annars:

• útvarp og sjónvarp sem kveikt er á í rýminu;
• lifandi tónlist, plötusnúðar og tónleikar;
• eigin lagalistar, geisladiskar og aðrar streymisveitur;
• tónlist á viðburðum og dansleikjum sem samið er um sérstaklega.

Ef tónlist úr slíkum uppsprettum er líka spiluð þarf leyfi rétthafasamtaka fyrir henni. Geymdu leyfisskjalið og reikninga á staðnum eða rafrænt, svo að hægt sé að sýna strax hvaða tónlist fellur undir hvaða leyfi.

Mublic: tónlist og leyfi í einni áskrift

Mublic býður bakgrunnstónlist fyrir veitingastaði, kaffihús, verslanir, hótel og líkamsræktarstöðvar. Tónlistarsafnið er framleitt af Mublic og er ekki hluti af efnisskrá neinna rétthafasamtaka. Leyfi til að spila tónlistina í fyrirtækinu er innifalið í áskriftinni.

• Stemning eftir starfsemi og tíma dags: tónlistin lagar sig að tegund rekstrarins og tíma dagsins, frá rólegum morgni til annasams kvölds.
• Sérstakur spilari fyrir hvert svæði: salur, verönd eða æfingasalur geta hvert haft sína tónlist.
• Líka án nettengingar: ef tengingin rofnar heldur spilarinn áfram með lögum sem hafa verið sótt fyrir fram.
• Leyfisskjal fyrir hvern stað: Mublic gefur út leyfisskjal með QR-kóða fyrir hvern rekstrarstað, og með kóðanum má sannreyna núverandi stöðu leyfisins.
• Tilkynningar: eigin tilkynningar í versluninni eða á staðnum, inn á milli laga.

Leyfið nær eingöngu til tónlistarsafns Mublic. Ef útvarp, sjónvarp eða lifandi tónlist er líka í gangi, eða önnur þjónusta er notuð, fellur það utan leyfisins. Um þóknun til flytjenda og framleiðenda samkvæmt 47. gr. gildir það sem lýst er hér að ofan; hafðu samband við okkur ef þú vilt vita hvað það þýðir fyrir þinn rekstur.

Þú getur prófað Mublic í 7 daga án greiðslukorts. Á prufutímanum er ekki gefið út leyfisskjal; það er gert þegar greidd áskrift hefst. Skoðaðu áskriftarleiðir eða byrjaðu strax.