Музика во објектот: дозволи и надоместоци во Северна Македонија

Достапно на интернет не значи дозволено

Тоа што една песна е достапна преку сервис за стриминг, видео-платформа, купено CD или преземена датотека не значи дека смеете да ја пуштате во Вашиот деловен објект. Со купувањето или претплатата добивате право музиката да ја слушате приватно, а не да ја пуштате пред гости и купувачи.

Условите за користење на големите сервиси се јасни. Spotify дозволува користење на сервисот и содржините само за лични, некомерцијални цели. YouTube исто така дозволува гледање и слушање само за лична, некомерцијална употреба. Премиум-претплатата не го менува тоа.

Законот за авторското право и сродните права определува дека јавност е поголем број лица надвор од потесниот круг на роднини и лични познанства, а јавно користење е секое користење во простор до кој јавноста има пристап (член 1-а). Музиката во салата на ресторанот, во продажниот простор, во хотелското лоби или во салата за вежбање затоа по правило е јавно користење, без разлика дали доаѓа од телефон, радио, телевизор или компјутер. За тоа Ви е потребна посебна дозвола, и тоа пред музиката да почне да се пушта.

Правната рамка: законот и надзорот

Основа е Законот за авторското право и сродните права („Службен весник на Република Македонија“ бр. 115/10), изменет и дополнет во 2011, 2013, 2015 и 2016 година. За деловните објекти се важни следниве одредби:

• Јавно соопштување: законот разликува повеќе облици на јавно соопштување (член 30). Пуштањето снимена музика преку звучник, екран или друго техничко средство е јавно пренесување, исто како и пренесувањето на емитувано дело (член 32). Живата изведба на музички дела е јавно изведување (член 31).
• Колективно управување: бидејќи ниеден објект не може да преговара поединечно со илјадници автори, изведувачи и продуценти, правото на јавно соопштување на несценски музички дела и надоместокот за фонограми по правило се управуваат колективно (член 131). Тоа го вршат организации за колективно управување што работат врз основа на дозвола од Министерството за култура, денес Министерство за култура и туризам (член 132). За ист вид права дозвола по правило се издава на една организација (член 149).
• Обврски на корисникот: корисникот е должен да ја извести надлежната организација, да ѝ доставува податоци за користењето, да го плаќа надоместокот во пропишаните рокови и без одлагање да ја извести за секоја промена или престанок на користењето (член 135).
• Дозвола за дејноста: кога угостителска, сместувачка или слична дејност е поврзана со користење право што колективно се управува, законот предвидува органот надлежен за дозволата за дејноста да ја издаде ако вршителот претходно склучил договор со надлежната организација (член 135).

Надзор над организациите за колективно управување врши Министерството за култура (член 181). Министерството може во секое време да бара од нив податоци и извештаи и да врши увид во нивната документација, а при неотстранети неправилности може да им ја одземе дозволата (членови 156 и 157). Според Извештајот на Европската комисија за Северна Македонија од 2025 година, во Собранието се доставени измени на законот за усогласување со правото на ЕУ за колективно управување, кои сè уште не се донесени. Затоа секогаш проверувајте ја важечката верзија на законот.

Две групи права, две организации

Во секоја музичка снимка има две групи права:

• Авторско право на композицијата и текстот. Тоа им припаѓа на композиторите, текстописците и музичките издавачи.
• Сродни права на изведувачите и на произведувачите на фонограми. Кога јавно се соопштува фонограм издаден за комерцијална цел, изведувачот и произведувачот имаат право на дел од единствен надоместок, по правило на подеднакви делови (членови 105 и 111). Корисникот е должен тој надоместок да го плаќа за секое користење (член 111 став 4). Како издаден за комерцијална цел се смета и фонограм што е ставен на располагање на јавноста, на пример преку интернет (член 111 став 2).

Во Северна Македонија музичките права ги управуваат две посебни организации со дозвола од Министерството за култура: едната ги застапува авторите на музички дела, а другата ги застапува произведувачите на фонограми и уметниците музички изведувачи. Секоја организација има своја тарифа и склучува свои договори со корисниците, па објектот што пушта музика од нивниот репертоар во пракса може да има обврски кон двете.

Важно е и како законот го уредува опфатот на колективното управување. Организацијата ги управува правата на сите носители на правата за кои добила дозвола (член 134). Авторот, односно носителот на правото, може со изјава заверена кај нотар, доставена до организацијата, да ѝ забрани да управува со неговото право (член 130 став 3).

Од што зависи висината на надоместокот

Единствена цена не постои. Висината на надоместокот се определува со општ договор меѓу организацијата и здружение или комора на корисници, со поединечен договор или со тарифата на организацијата (член 139). Тарифата се донесува по јавен повик во кој корисниците и нивните комори можат да достават мислење, по мислење на Комисијата за посредување во авторското право и сродните права и со согласност од Владата, а потоа се објавува во „Службен весник“ (членови 140 и 140-а). Општиот и поединечниот договор не смеат да утврдат повисоки износи од тарифата за ист вид и обем на користење (член 139).

За угостителски објекти, хотели, превозни средства и слични дејности, каде музиката не е нужна за дејноста, но придонесува за пријатноста на гостите, законот предвидува паушални износи, посебно за постојано и за повремено користење (член 137). Во објавените тарифи најчесто се среќаваат следниве критериуми:

• Капацитет: кај угостителските објекти, бројот на места за седење во затворен и отворен простор, односно можниот број посетители.
• Траење: дали музиката се пушта до полноќ или и по полноќ.
• Површина: кај продавниците, трговските центри и занаетчиските дуќани надоместокот зависи од квадратурата, пресметана во степени.
• Хотели: за собите се гледа капацитетот на објектот, а за заедничките простории како лоби и ресторан, категоријата на хотелот.
• Начин на користење: жива музика, наплата на влезници или задолжителна консумација и пуштање музика на отворен простор го зголемуваат надоместокот.
• Дејност: за центри за фитнес и аеробик, спортски објекти, салони за забава и училишта за танц постојат посебни тарифни ставки.

Тарифите периодично се менуваат и се објавуваат во „Службен весник“, а организациите ги објавуваат и на своите веб-страници. Бидејќи авторите и носителите на сродните права имаат посебни организации со посебни тарифи, вкупниот трошок може да се состои од повеќе надоместоци. Законот предвидува и ограничени исклучоци, на пример за простории во кои дејност врши регистриран занаетчија, за музеи и галерии, одморалишта и планинарски домови и за јавен линиски превоз на патници (член 137). Проверете дали Вашата дејност навистина спаѓа во нив.

Последици од користење без дозвола

Пуштањето музика без потребната дозвола е повреда на авторското право, односно на сродните права. Законот предвидува граѓанска, прекршочна и кривична заштита (член 159).

• Надомест на штета: носителот на правото или организацијата може да бара надомест на материјалната штета и изгубената добивка. Износот се определува како надоместокот што би го платиле за законско користење, односно како износот од тарифата или од општиот договор (членови 160 и 168).
• Зголемен надоместок: ако повредата е сторена со намера или од крајна небрежност, може да се бара договорениот или вообичаениот надоместок зголемен до 200%, без оглед на тоа дали настанала имотна штета. Судот ги зема предвид сите околности, особено степенот на вина (член 170).
• Времена забрана: ако организацијата не е известена, не ѝ се доставени целосни податоци или не е добиена дозвола, судот на нејзино барање може да определи времена мерка за забрана на користењето (член 135).
• Прекршок: правно лице или трговец поединец што не ја известува организацијата, не доставува податоци, не го плаќа надоместокот во пропишаните рокови или не овозможува увид во документацијата одговара за прекршок, а глоба се изрекува и на одговорното лице (член 182).
• Кривично дело: Кривичниот законик го предвидува кривичното дело повреда на авторско право и сродни права, за кое е пропишана парична казна или казна затвор, зависно од околностите (член 157).

Кој што треба да докаже?

Кога организацијата ќе докаже дека е сторена повреда на право што колективно се управува, не е потребно повредата посебно да ја утврдува секој поединечен носител (член 162). Бидејќи организацијата ги управува правата на сите носители за кои има дозвола, во пракса е корисно да можете да покажете од каде потекнува музиката што се пушта во Вашиот објект и врз која основа ја користите.

Како функционира директно лиценциран каталог

Не секоја музика е дел од репертоарот на организација за колективно управување. Кога давателот сам ја произвел музиката или правата ги стекнал директно од носителите, тој може со договор да Ви ја отстапи употребата за јавно пуштање во Вашиот објект. Тоа се нарекува директно лиценцирана музика.

Клучен е опсегот на таквата лиценца:

• Опфаќа само наслови од каталогот на тој давател, пуштени преку неговиот сервис, во објектите и зоните наведени во договорот.
• Не опфаќа радио, телевизија, жива музика, диџеј-вечери, Ваши сопствени листи од сервиси за стриминг и кој било друг извор на музика во истиот објект. За нив важат општите правила.

Во Северна Македонија вреди да обрнете внимание на две законски правила. Прво, организацијата ги управува правата на сите носители за кои има дозвола, а носителот може да се исклучи со изјава заверена кај нотар (членови 130 и 134). Второ, за фонограм издаден за комерцијална цел, во што спаѓа и фонограм ставен на располагање на јавноста, законот му наложува на корисникот да плаќа единствен надоместок за изведувачите и произведувачите (член 111). Овие правила се однесуваат на секој давател на музика. Затоа, кога избирате давател, побарајте писмено објаснување како се уредени овие прашања за неговиот каталог и дали тоа е наведено во лиценцата.

Чувајте ја потврдата за лиценца и податоците за каталогот достапни во самиот објект и внимавајте во лиценцираните простории навистина да се пушта само музика од тој каталог. Дали покрај тоа Ви е потребен и договор со организација за колективно управување зависи од тоа каква друга музика се пушта во Вашиот објект.

Mublic: каталог, плеер и лиценца

Mublic обезбедува музика во позадина за кафулиња, ресторани, продавници, хотели и фитнес-центри. Каталогот е произведен од Mublic и не е дел од репертоарот на ниту една организација за колективно управување. Лиценцата за пуштање во Вашиот објект е вклучена во претплатата.

• Соодветна атмосфера: музиката се прилагодува на Вашата дејност и се менува во текот на денот.
• Посебни зони: салата, терасата или продажниот простор можат да имаат свој плеер со своја музика.
• При прекин на интернетот: плеерот продолжува да свири со претходно преземени нумери.
• Доказ: за секој објект се издава потврда за лиценца што може да се провери со QR-код.
• Најави: известувања и понуди може да се вклучат во музиката како најави во објектот.

Лиценцата го опфаќа исклучиво каталогот на Mublic. Радио, телевизија, жива музика или друг музички сервис во Вашиот објект не се опфатени.

Mublic можете да го пробате седум дена без платежна картичка: Започнете проба. Пробата служи за запознавање со музиката и плеерот, а потврдата за лиценца се издава со платена претплата. Цените се наведени на Цени, а поставувањето започнува на Започнете.